در خیلی ازجاهای قرآن مسئله روح مطرح شده است. از جمله جایی که مردن را توفی تلقی می فرمایدوفرمایش می کند که ما تحویل گرفتیم و به تمام و کمال هم تحویل گرفتیم، نه اینکه بفرمایدشخصیت انسان عبارت است از روح و بدن، نیمی از آن را تحویل می گیریم، نیم دیگرش را رها می کنیم تا تکه تکه شود. اصلاً آن تکه تکه شده را جزء شخصیت انسان حساب نمی کند. و تعبیر «توفی» مکرر در قرآن آمده است. ودر یک جا می فرماید: «الله یتوفی الانفس حین موتها؛ خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مى کند» (زمر/42) در جای دیگر می فرماید: «قل یتوفیکم ملک الموت الذی وکل بکم؛ بگو: «فرشته مرگ که بر شما مأمور شده، (روح) شما را مى گیرد سپس شما را بسوى پروردگارتان بازمى گردانند» (سجده/11). در یک جا می فرماید: «ان الذین توفیهم الملائکه ظالمی انفسهم؛ کسانى که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آنها را گرفتند در حالى که به خویشتن ستم کرده بودند» (نساء/97). در جای دیگر نیز می فرماید: «و لو تری اذ یتوفی الذین کفروا الملائکه؛ و اگر ببینى کافران را هنگامى که فرشتگان (مرگ)، جانشان را مى گیرند و بر صورت و پشت آنها مى زنند و مى گویند بچشید عذاب سوزنده را (به حال آنان تأسف خواهى خورد)!» (انفال/50). بنابراین در قرآن مسئله روح مطرح است و مردن از نظر قرآن فوت نیست، از باب اینکه شخصیت انسان تنها بدن و تشکیلات و ترکیبات بدنی نیست، و الا از نظر بدنی در اینکه مردن، فوت و متلاشی شدن و از دست رفتن است شکی نیست، ولی قرآن می گوید مردن مساوی است با تحویل گرفتن به تمام و کمال شخصیت انسان بدون اینکه ذره ای از آن مانده باشد. خداوند ارواح را به هنگام مرگ و خواب مى گیرد. در قرآن اشاره می کند که: «اللَّهُ یَتَوَفى الأَنفُس حِینَ مَوْتِهَا وَ الَّتى لَمْ تَمُت فى مَنَامِهَا فَیُمْسِک الَّتى قَضى عَلَیهَا الْمَوْت وَ یُرْسِلُ الأُخْرَى إِلى أَجَل مُّسمًّى إِنَّ فى ذَلِک لاَیَت لِّقَوْم یَتَفَکَّرُونَ؛ خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مى کند، و ارواحى را که نمرده اند نیز به هنگام خواب مى گیرد، سپس ارواح کسانى را که فرمان مرگ آنها را صادر کرده نگه میدارد، و ارواح دیگرى را (که باید زنده بمانند) باز مى گرداند تا سرآمد معینى، در این امر نشانه هاى روشنى است براى کسانى که تفکر مى کنند» (زمر،42)، براى اینکه روشن سازد همه چیز انسانها و از جمله حیات و مرگشان به دست خدا است مى گوید: خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مى کند (الله یتوفى الانفس حین موتها). و ارواحى را که نمرده اند نیز به هنگام خواب مى گیرد (و التى لم تمت فى منامها). و به این ترتیب خواب برادر مرگ است و شکل ضعیفى از آن، چرا که رابطه روح با جسم به هنگام خواب به حداقل مى رسد و بسیارى از پیوندهاى این دو قطع مى شود. بعد مى افزاید: ارواح کسانى را که فرمان مرگ آنها را صادر کرده نگه مى دارد (به گونه اى که هرگز از خواب بیدار نمى شوند) و ارواح دیگرى را که فرمان ادامه حیاتشان داده، به بدنهایشان باز مى گرداند تا سرآمد معینى (فیمسک التى قضى علیها الموت و یرسل الاخرى الى اجل مسمى). آرى در این مسأله آیات و نشانه هاى روشنى است براى کسانى که تفکر مى کنند (ان فى ذلک لایات لقوم یتفکرون). از این آیه امور زیر به خوبى استفاده مى شود: 1 - انسان ترکیبى است از روح و جسم، روح گوهرى است غیر مادى که ارتباط آن با جسم مایه نور و حیات آن است. 2- به هنگام مرگ خداوند این رابطه را قطع مى کند، و روح را به عالم ارواح مى برد و به هنگام خواب نیز این روح را مى گیرد، اما نه آنچنان که رابطه به کلى قطع شود، بنابراین روح نسبت به بدن داراى سه حالت است: ارتباط تام (حالت حیات و بیدارى) ارتباط ناقص (حالت خواب) قطع ارتباط به طور کامل (حالت مرگ). 3- خواب چهره ضعیفى از مرگ است، و مرگ نمونه کاملى از خواب! 4- خواب از دلائل استقلال و اصالت روح است، مخصوصاً هنگامى که با رؤیا آنهم رؤیاهاى صادقه توأم باشد این معنى روشنتر مى شود. 5- بعضى از ارواح هنگامى که در عالم خواب رابطه آنها با جسم ضعیف مى شود گاه به قطع کامل این ارتباط مى انجامد به طورى که صاحبان آنها هرگز بیدار نمى شوند، و اما ارواح دیگر در حال خواب و بیدارى در نوسانند تا فرمان الهى فرا رسد. 6- توجه به این حقیقت که انسان همه شب به هنگام خواب در آستانه مرگ قرار مى گیرد درس عبرتى است که اگر در آن بیندیشد براى بیدارى او کافى است. 7- تمام این امور به دست قدرت خداوند انجام مى گیرد، و اگر در آیات دیگر سخن از قبض روح به دست ملک الموت و فرشتگان مرگ آمده، به عنوان این است که آنها فرمانبران حق و مجریان اوامر او هستند و تضادى میان این دو وجود ندارد. به هر حال این که در پایان آیه مى فرماید: در این موضوع نشانه هاى روشنى است براى کسانى که اندیشه مى کنند منظور نشانه هائى از قدرت خداوند و مسأله مبدء و معاد و ضعف و ناتوانى انسان در برابر اراده او است. و از این آیه حاکمیت الله بر وجود انسان و تدبیر او از طریق نظام مرگ و حیات و خواب و بیدارى مشخص می شود.

كیستم من كجا بودم من كجا هستم من به كجا می‌روم آیا كسی هست بگوید من كیستم؟

آیا همیشه در اینجا بودم، كه نبودم؛ آیا همیشه در اینجا هستم، كه نیستم؛ آیا به اختیار خودم آمدم، كه نیامدم؛ آیا به اختیار خودم هستم، كه نیستم؛ آیا به اختیار خودم می‌روم، كه نمی‌روم؛ از كجا آمدم و به كجا می‌روم؛ كیست این گره را بگشاید؟!

چرا گاهی شاد و گاهی ناشادم، از أمری خندان و از دیگری گریانم؛ شادی چیست و اندوه چیست، خنده چیست و گریه چیست؟!

می‌بینم، می‌شنوم، حرف می‌زنم، حفظ می‌كنم، یاد می‌گیرم، فراموش می‌شود، به یاد می‌آورم، ضبط می‌شود، احساسات گوناگون دارم، ادراكات جورواجور دارم، می‌بویم، می‌جویم، می‌پویم، ردّ می‌كنم، طلب می‌كنم؛ اینها چیست چرا این حالات به من دست می‌دهد، از كجا می‌آید، و چرا می‌آید، كیست این معمّا را حلّ‌ كند؟!

چرا خوابم می‌آید خواب چیست بیدار می‌شوم بیداری چیست چرا بیدار می‌شوم چرا خوابم می‌آید نه آن از دست من است و نه این؛ خواب می‌بینم خواب دیدن چیست تشنه می‌شوم آب می‌خواهم، تشنگی چیست آب چیست؟!

اكنون كه دارم می‌نویسم به فكر فرو رفتم كه من كیستم این كیست كه اینجا نشسته و می‌نویسد نطفه بود و رشد كرد و بدین صورت درآمد آن نطفه از كجا بود چرا به این صورت درآمد صورتی حیرت‌آور در آن نطفه چه بود تا بدینجا رسید در چه كارخانه‌ای صورتگری شد و صورتگر چه كسی بود آیا موزونتر از این اندام و صورت می‌شد یا بهتر از این و زیباتر از این نمی‌شد این نقشه از كیست و خود آن نقاش چیره‌دست كیست و چگونه بر آبی به نام نطفه اینچنین صورتگری كرد، آنهم صورت و نقشه‌ای كه اگر بنا و ساختمان آن، و غرفه‌ها و طبقات اتاقهای آن، و قوا و عمّال وی، و ساكنان در اتاقها و غرفه‌هایش، و دستگاه گوارش و بینش، و طرح نقشه و پیاده شدن آن، و عروض احوال و اطوار و شؤون گوناگون آن شرح داده شود هزاران هزار و یكشب می‌شود ولی آن افسانه است و این حقیقت؟!

وانگهی تنها من نیستم، جز من این همه صورتهای شگرفت و نقشه‌های بوالعجب از جانداران دریائی و صحرائی و از رستنیها و زمین و آسمان و ماه و خورشید و ستارگان و نظم و ترتیب حكم‌فرمای بر كشور وجود و وحدت صنع، و چهرة زیبا و قد و قامت دلربای پیكر هستی نیز هست كه در هر یك آنها چه باید گفت و چه توان گفت و چه پرسشهائی بیش از پیش كه در یك یك آنها پیش می‌آید و در مجموع آنها عنوان می‌توان كرد، حیرت  اندر حیرت، حیرت  اندر حیرت؟!

هرچه می‌بینم متحرك و حركت می‌بینم، همه در حركتند، زمین در حركت و آسمان در حركت، ماه و خورشید و ستارگان در حركت، رستنیها در حركت، شاید آب و هوا و خاك و دیگر جمادات هم در حركت باشند و من بی خبر از حركت آنها، چرا همه در حركتند، چرا؟ محرّك آنها كیست؟ آیا احتیاج به محرّك دارند یا خود بخود بدون محرّك در حركتند؟ اگر محرّك داشته باشند آن محرّك كیست و چگونه موجودی است و تا چه قدر قدرت و استطاعت دارد كه محرّك این همه موجودات عظیم است؟! آیا خودش هم متحرك است یا نه، اگر متحرك باشد محرّك می‌خواهد یا نه و اگر بخواهد محرّك او چه كسی خواهد بود و همچنین سخن در آن محرّك پیش می‌آید و همچنین؟!

 وانگهی این همه چرا در حركتند اگر احتیاج نباشد حركت نیست احتیاج این همه چیست آیا همه را یك حاجت است و یا دارای حاجتهای گوناگونند و چون احتیاج است عجز و نقص است كه به حركت بدنبال كمال می‌روند و در پی رفع نقص خودند آیا این همة موجودات مشهود ما ناقص‌اند و كامل نیستند چرا ناقص‌اند كامل‌تر از آنها كیست و خود آن كمال چیست؟!

و چون به دنبال كمال می‌روند ناچار ادراك عجز و نقص و احتیاج خود كرده‌اند پس شعور دارند، توجّه دارند، قوة درّاكه دارند، جان دارند، حقیقتی دارند كه بدین فكر افتاده‌اند.

كودكان به مدرسه می‌روند در حركتند، خواهان علمند و به دنبال علم می‌روند، درختان رشد می‌كنند پس در حركتند و به دنبال حقیقتی و كمالی رهسپارند، حیوانات همچنین، شاید جمادات هم اینچنین باشند كه سنگی در رحم كوه كم كم گوهری كانی گرانبها می‌شود.

 زمین را می‌نگرم، ستارگان را می‌بینم، بنی آدم را مشاهده می‌كنم، حیوانات جورواجور كه به چشم می‌خورد، درختهای گوناگون كه دیده می‌شود گلهای رنگارنگ كه به نظر می‌آید، در همه مات و متحیّر؛ با همه حرفهای بسیار دارم.

هرگاه در مقابل آینه می‌ایستم سخت در خود می‌نگرم و به فكر فرو می‌روم كه تو كیستی و به كجا می‌روی چه كسی تو را به این صورت شگفت درآورده است؟!